Vrijwilligers ontsluiten een visueel geheugen

Op een voorjaarsdag in mei spreken medewerkers van het West-Brabants Archief vier vrijwilligers van het fotoproject Ben & Thom in het EKP-gebouw in Roosendaal. In de foyer van het tijdelijke Theater De Kring vertellen zij over hun werk aan een bijzonder stuk regionaal erfgoed: het omvangrijke negatievenarchief van persfotografen Ben Steffen en Thom van Amsterdam.

Het gaat om een collectie van zo’n half miljoen negatieven, waarin tientallen jaren nieuws en dagelijks leven in West-Brabant zijn vastgelegd. De beelden zijn gemaakt door twee fotografen die ieder vanuit hun eigen redactie het regionale nieuws volgden. Voor de fusie tot BN DeStem was Thom van Amsterdam verbonden aan het Brabants Nieuwsblad en werkte Ben Steffen voor De Stem. Samen legden zij het leven in de regio vast, van grote gebeurtenissen tot alledaagse momenten.

Vandaag de dag worden deze beelden opnieuw zichtbaar gemaakt. Niet door de fotografen zelf, maar door een groep betrokken vrijwilligers die het archief ontsluiten.

Zij bekijken de negatieven, achterhalen de context en zorgen ervoor dat de foto’s met duidelijke beschrijvingen vindbaar zijn in de beeldbank van het West-Brabants Archief. Zo krijgt het verleden een nieuwe plek in het heden.

Vier vrijwilligers, vier perspectieven
Binnen het fotoproject is een groep vrijwilligers actief. Voor dit artikel spraken we met vier van hen, ieder met een eigen achtergrond en motivatie, maar met een gedeelde interesse in geschiedenis, beeld en de regio.

Jan Hein van der Bruggen (81) werkt sinds 2013 aan het project. Zijn kennis van Roosendaal en omgeving komt goed van pas bij het herkennen van locaties en situaties op de foto’s. Zelf merkt hij dat het werk zijn blik heeft veranderd.
“Pas later ben ik beter naar de stad gaan kijken, door de ogen van de fotografen,” vertelt hij.

Tijdens het gesprek laat hij enkele krantenartikelen zien die de geschiedenis van het project weerspiegelen. Op een foto uit 2014 staat hij samen met andere betrokkenen van het archief, onder wie Cobi Golterman, die voor de vrijwilligers coördinator was. Een tweede artikel, uit 2018, toont opnieuw een aantal vrijwilligers, waaronder Jan Hein en zijn collega Ward. Ook Niek van Essen is daarop te zien, een medewerker van het archief die een belangrijke rol speelde in het begeleiden van de vrijwilligers. Zijn kennis van de collectie en het regionale nieuws hielp hen om foto’s van context te voorzien en zorgvuldig te beschrijven, ook wanneer een beeld nooit in de krant was gepubliceerd.

Jeannine Hermans (72) brengt een journalistieke achtergrond mee. Zij werkte jarenlang bij BN DeStem en kent de wereld van de persfotografie van dichtbij. Ook was ze betrokken bij de tentoonstelling Verandering, die in 2019 in museum Tongerlohuys in Roosendaal te zien was en waarin een selectie van het werk van Ben Steffen en Thom van Amsterdam werd getoond.
Voor haar is het werken met oude kranten onmisbaar.
“Ik vind het erg leuk om met papieren kranten te werken, dan leeft het voor mij echt.”
Die combinatie van beeld en context maakt het mogelijk om de verhalen achter de foto’s zorgvuldig te reconstrueren.

Frans Heck (79) behoort tot de eerste vrijwilligers van het project. Zo’n vijftien jaar geleden begon hij samen met archivaris Joss Hopstaken met het ontsluiten van het archief. In die beginperiode was het werk vaak een zoektocht: zonder duidelijke gegevens moesten foto’s worden vergeleken met kranten om te achterhalen wat er precies op stond. “Het was echt speurwerk,” blikt hij terug.

Frank Evertse (75) is de nieuwste aanwinst. Sinds enkele jaren werkt hij mee aan het project, nadat hij op zoek ging naar een nieuwe invulling van vrijwilligerswerk.
“Ik vind het leuk om bezig te zijn met gebeurtenissen uit het nieuws,” zegt hij. Het werk heeft zijn belangstelling voor de geschiedenis van de regio verder verdiept.

Van fotonegatief naar verhaal
Het ontsluiten van het archief is nauwkeurig werk. Iedere foto wordt bekeken met dezelfde vragen in het achterhoofd: wat zie je, waar speelt het zich af en wie zijn erbij betrokken? Die informatie wordt verwerkt in een korte beschrijving, zodat de foto later goed terug te vinden is.

De vrijwilligers gebruiken daarbij verschillende bronnen. Kranten uit de tijd van de opname spelen een belangrijke rol, net als persoonlijke herinneringen en kennis van de omgeving. Ook werken zij volgens richtlijnen die in een eerder stadium zijn ontwikkeld. Zo werden zij in het begin begeleid door Adriënne Wagenaar, die hen hielp bij het opstellen van heldere en consistente beschrijvingen.

Het proces is niet altijd eenduidig. Over de juiste trefwoorden wordt regelmatig gediscussieerd en beelden roepen soms verschillende interpretaties op. Juist die uitwisseling maakt het werk waardevol; door samen te kijken en te overleggen, komen de vrijwilligers tot beschrijvingen die zowel precies als toegankelijk zijn.

Beelden die blijven hangen
Sommige foto’s maken extra indruk. Jan Hein vertelt over een beeld van twee boeren die elkaar helpen om een dijk bij Tholen op te komen tijdens een storm, een eenvoudig moment dat samenwerking en solidariteit uitstraalt.

Jeannine herinnert zich een zwart-witfoto van een wandelaar met twee honden, weerspiegeld in een plas regenwater. De foto werd in de krant ondersteboven geplaatst, passend bij het carnavalsmotto van dat jaar.

Het is een voorbeeld van hoe fotografie niet alleen registreert, maar ook speelt met betekenis. De beelden laten bovendien zien dat veel thema’s tijdloos zijn. “Het valt mij op dat er eigenlijk niks is veranderd,” zegt Jeannine. Maatschappelijke kwesties keren telkens terug, al verandert de context.

West-Brabant opnieuw bekeken
Voor sommige vrijwilligers heeft het werk hun kijk op de regio veranderd. Door aandachtig naar de beelden te kijken, zien zij details die hen eerder ontgingen. De foto’s brengen niet alleen gebeurtenissen in beeld, maar ook sfeer, omgeving en verandering door de tijd.

Tegelijkertijd herkennen anderen juist veel van wat zij al kenden. Voor mensen die hun hele leven in de regio hebben gewoond, vormen de foto’s een bevestiging van hun eigen herinneringen.

Beelden voor iedereen
De foto’s uit het archief zijn online beschikbaar via de beeldbank van het West-Brabants Archief:

Daarmee zijn ze toegankelijk geworden voor een breed publiek, van onderzoekers en historici tot inwoners die nieuwsgierig zijn naar het verleden van hun omgeving.

Daarnaast krijgen de beelden ook een plek in de openbare ruimte. In verschillende gemeenten worden ze gebruikt op bijvoorbeeld elektriciteitskasten. Zo komt de geschiedenis letterlijk op straat en nodigen de foto’s uit tot herkenning en verwondering.

De kracht van betrokkenheid
Wat de vrijwilligers bindt, is de combinatie van zelfstandigheid en samenwerking. Het werk biedt ruimte om individueel te zoeken en te puzzelen maar ook om kennis te delen en elkaar te helpen.

De voldoening zit in het compleet maken van een beeld: een foto die eerst misschien een momentopname lijkt, krijgt betekenis door de beschrijving.
Zoals Frans het samenvat, draait het om het vinden van het verhaal achter de foto en dat verhaal zichtbaar maken voor anderen.

De waardering vanuit het archief speelt daarin een belangrijke rol. Attenties en persoonlijke aandacht zorgen ervoor dat de vrijwilligers zich betrokken voelen.

Een levend geheugen
Het project Ben & Thom laat zien hoe belangrijk vrijwilligers zijn voor het toegankelijk maken van erfgoed. Dankzij hun inzet groeit een visueel geheugen van West-Brabant: een verzameling beelden waarin het verleden tastbaar wordt.

Van alledaagse straatbeelden tot bijzondere gebeurtenissen, iedere foto vertelt een verhaal. Door deze beelden te ontsluiten, zorgen de vrijwilligers ervoor dat die verhalen blijven bestaan. Niet alleen als herinnering, maar als onderdeel van een levende geschiedenis.